Cym jest własność intelektualna ?

Mówiąc o sporach z zakresu praw własności intelektualnej należy krótko opisać, czym jest owa własność i z jaką kategorią dóbr chronionych mamy do czynienia używając tego terminu. Własność intelektualna (ang. intellectual property) jest zbiorem praw, których przedmiotem są dobra mające postać niematerialną, związane z działalnością intelektualną w dziedzinie literackiej, artystycznej, naukowej i przemysłowej. Pojęcie własności intelektualnej nie doczekało się jak dotąd definicji legalnej aczkolwiek jest ono powszechnie używane przez prawników, twórców, oraz osoby zainteresowane tematyką. Polskimi źródłami prawa zajmującymi się tą kategorią dóbr są przede wszystkim ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz ustawa prawo własności przemysłowej. Przedmiot chroniony prawem autorskim nie jest precyzyjnie określony, może nim być w zasadzie wszystko, co jest dziełem człowieka, jest twórcze i posiada indywidualny charakter, przy czym nie ma znaczenia wartość, przeznaczenie czy sposób wyrażenia. Przykładowo, jako przedmiot prawa autorskiego (utwór) należy wskazać dzieła muzyczne, plastyczne, fotograficzne, literackie, architektoniczne, filmowe i inne. Dodać należy, że w naszym porządku prawnym za utwór uznaje się również programy komputerowe. Prawo autorskie powstaje automatycznie, niezależnie od jakichkolwiek formalności, inaczej jest w przypadku ochrony praw wynikających z ustawy prawo własności przemysłowej, która oparta jest na systemie rejestracyjnym. Aby wynalazek, wzór przemysłowy, wzór użytkowy czy znak towarowy podlegał ochronie należy go wcześniej zarejestrować. Osoba, która dokona rejestracji w Urzędzie Patentowym nabywa oficjalnie prawo do konkretnego dobra. Podsumowując, w uproszczeniu można powiedzieć, że przedmiotem prawa własności intelektualnej jest dobro będące wytworem intelektu człowieka mające charakter niematerialny.

Własności intelektualna nabiera znaczenia w świecie mediów cyfrowych

Niewątpliwie ten rodzaj własności nabiera coraz większego znaczenia. Wśród przedsiębiorców wzrasta świadomość potrzeby pozyskania nowych patentów lub rejestrowania wzorów, co jest istotne z punktu widzenia realizacji strategii rozwoju firmy. Przykładowo w roku 2007 w Polsce zgłoszono 2.392 wynalazków, 598 wzorów użytkowych, 1.767 wzorów przemysłowych oraz 20.640 znaków towarowych. Własność intelektualna jest często najcenniejszym składnikiem wartości przedsiębiorstwa. Jednakże nie tylko przedsiębiorcy zainteresowani są ochroną swoich praw, ale również twórcy indywidualni uprawnieni z tytułu praw autorskich, którzy są szczególnie zagrożeni w dzisiejszych czasach. Większość utworów możemy spotkać nie tylko w postaci materialnych nośników (płyta CD z muzyką, filmem, książka w wersji papierowej), ale również w postaci danych cyfrowych, które łatwo jest powielać i rozpowszechniać. Świadomość społeczna odnośnie poszanowania praw na dobrach niematerialnych jest bardzo niska. Użytkownicy nie zdają sobie sprawy, jakie działania są dozwolone przez prawo a które stanowią naruszenie. Wyspecjalizowane instytucje opracowują akty prawne mające za zadanie stworzenie regulacji konkretyzujących prawa twórców w środowisku cyfrowym. Od kilkudziesięciu lat problem ten jest przedmiotem globalnej debaty. Jednakże dotychczas nie stworzono systemu prawnego, który skutecznie chroniłby omawiane prawa. Spotkać się można z niejednolitością rozwiązań w tym zakresie, co dodatkowo komplikuje relacje o charakterze międzynarodowym. Szybka wymiana informacji i łatwość dostępu do niej, stwarza niespotykane dotychczas zagrożenia dla praw twórców. W związku z taką sytuacją coraz częściej walczą oni o ochronę swoich praw. Najczęstszym sposobem ochrony jest wszczęcie postępowania sądowego. Spory pomiędzy przedsiębiorcami a w szczególności pomiędzy organizacjami reprezentującymi interesy twórców a użytkownikami są bardzo zaciekłe i pochłaniają nieproporcjonalnie duże środki finansowe a przede wszystkim są bardzo czasochłonne. Przykładowo w Stanach Zjednoczonych w roku 2006 ponad 11,000 spraw z zakresu własności intelektualnej było prowadzonych przed miejscowymi sądami. Tego rodzaju sprawy są najszybciej rozwijającą się kategorią sporów rozpatrywanych przez sądy USA. Raport Amerykańskiego Stowarzyszenia Prawa Własności Intelektualnej z 2005 r. wykazuje, że ogół spraw o naruszenie patentu pochłonął w ciągu roku około $2,000,000, o naruszenie znaku towarowego $700,000, prawa autorskiego $440,000. Duże koszty prowadzenia tego rodzaju spraw wynikają z konieczności skorzystania z profesjonalnego pełnomocnika specjalizującego się w tej dziedzinie prawa oraz dużych kosztów sądowych uzależnionych od wartości przedmiotu sporu. Skuteczność dochodzonych roszczeń jest nieproporcjonalna do wydatków i poświęconego czasu. Przewlekłość postępowań jest szczególnie widoczna w polskim sądownictwie. Według danych ministerstwa sprawiedliwości w 2007 roku sądy rozpoznały 2618 skarg na przewlekłość postępowania, z czego uwzględniono 542. W 350 przypadkach zasądzono zadośćuczynienie pieniężne. Natomiast na etapie postępowań przygotowawczych pozostawało niezałatwionych powyżej roku - 3382 sprawy, w tym ponad 1,5 tys. były to sprawy ponad dwuletnie. Rok wcześniej takich spraw było 2781, w tym 1,2 tys. ponad dwuletnich. Dane te nie dotyczą stricte spraw z zakresu własności intelektualnej aczkolwiek mają odzwierciedlenie również w tego rodzaju postępowaniach, które ze swej istoty są szczególnie skomplikowane. W związku z tymi problemami twórcy szukają sposobu mądrego zarządzania własnością intelektualną, poprzez opracowywanie strategii ochrony dóbr niematerialnych, równocześnie rozważając w razie powstania sporu przeprowadzenie mediacji, jako alternatywy dla kosztownych i czasochłonnych postępowań sądowych.

Mediacja lekiem na przewlekłość i wysokie koszty postępowań sądowych

 Mediacja polega na tym, że strony zainteresowane rozwiązaniem sporu korzystają z pomocy profesjonalnego mediatora, który nie podejmuje rozstrzygających decyzji a jedynie pośredniczy w sporze ułatwiając jego rozwiązanie. Mediator jest osobą bezstronną, neutralną i akceptowalną przez skonfliktowane strony. Mediacja jest obok negocjacji i arbitrażu instytucją zaliczaną do tak zwanych alternatywnych metod rozwiązywania sporów (ADR – ang. Alternative Dispute Resolution). Strony decydują się coraz częściej na mediacje z powodu wielu korzyści, jakie ona przysparza. Wymieniając chociażby:

• Kontrolę stron nad przebiegiem mediacji - strony samodzielnie uczestniczą w rozwiązaniu sporu, składają swoje propozycję i opcję ugody. Mogą one w dowolnym momencie zrezygnować z dalszej mediacji bez żadnych konsekwencji. 
• Szybkość prowadzenia mediacji - strony umawiają się z mediatorem na sesje, których zadaniem jest zmierzanie do rozwiązania konfliktu. To w dużym stopniu od samych stron zależy jak szybko zakończą spór. 
• Zminimalizowanie kosztów - mediacja jest dużo tańsza niż prowadzenie postępowania sądowego. Nie wymaga ona uczestnictwa profesjonalnego pełnomocnika (aczkolwiek nie wyklucza się takiej możliwości w sprawach szczególnie skomplikowanych). 
• Zachowanie przyjaznych stosunków biznesowych z zwaśnioną stroną - Spór sądowy zazwyczaj prowadzi do eskalacji konfliktu, nie ułatwia on pokojowego rozwiązania sporu. Inaczej jest przy okazji prowadzenia mediacji gdzie strony starają się załagodzić konflikt i w pokojowych warunkach rozstrzygnąć sporne kwestie. 
• Zapewnienie poufności – mediator oraz strony zobowiązani są do poufności i szacunku, jako podstawowych zasada mediacji.

Zalety mediacji zostały dostrzeżone również przez Światową Organizację Własności Intelektualnej, przy której w 1994 r. powstało Centrum Arbitrażu i Mediacji z siedzibą w Genewie. Od tego czasu promuje ono i oferuje alternatywne metody rozwiązywania sporów pomiędzy prywatnymi przedsiębiorcami. Jest ono jedyną tego rodzaju instytucją o charakterze międzynarodowym skupiającą się na sporach, których podłoże stanowi własność intelektualna. Tym samym Centrum wyznacza nowy kierunek. Prowadzone jest przez ponad 1500 ekspertów z 70 krajów, którzy są wyspecjalizowani w rozwiązywaniu sporów z zakresu prawa patentowego, znaków towarowych, prawa autorskiego i innych form własności intelektualnej. W trakcie 15 letniej praktyki Centrum rozwiązało za pomocą mediacji wiele spraw wymieniając przykładowo: europejskie linie lotnicze zawarły umowę z firmą informatyczną dotyczącą stworzenia międzynarodowej platformy zarządzającej sprzedażą biletów lotniczych. Następnie strony zawarły dodatkowe porozumienie, które zawierało bardziej szczegółowy opis projektu jak również opis wsparcia technicznego, jakie miało być dostarczone przez firmę informatyczną. Ta druga umowa zawierała klauzulę mediacji WIPO oraz przyśpieszonego arbitrażu. Linie lotnicze wydały kilka milionów dolarów w związku z wprowadzeniem platformy. Po kilku latach rozwiązały one umowę wsparcia technicznego. W odpowiedzi na to firma informatyczna zażądała zaprzestania używania rozwiązań będących ich autorstwem. Firma lotnicza stała na stanowisku, że przysługują jej prawa do korzystania z platformy i równocześnie wszczęła mediację. Rezultatem mediacji było zawarcie nowej umowy licencyjnej pomiędzy stronami. Sprawy które prowadzi Centrum, choć ich uczestnikami są duże przedsiębiorstwa o charakterze międzynarodowym stanowią pewnego rodzaju wytyczne oraz ukazują spektrum możliwości prowadzenia tego typu spraw w mniejszej skali. Mediatorzy krajowi mogą się spotkać z wieloma problemami powstałymi na gruncie ochrony praw własności intelektualnej. Spory takie mogą powstać między twórcami a wydawcami muzycznymi, pomiędzy plastykami a galerią wystawiającą ich dzieła, pomiędzy przedsiębiorcami, których znaki towarowe są podobne i z wieloma jeszcze innymi. Oczywiście nie każda sprawa nadaje się do mediacji. Przede wszystkim strony muszą zdecydować, że chcą załagodzić konflikt w ten sposób.

Mediacja staje się coraz bardziej popularna i strony coraz chętniej postanawiają przy jej wykorzystaniu rozwiązywać spór. Co świadczy o dojrzałości społeczeństwa szukającego pokojowych metod łagodzenia konfliktów, które są nieodłączną częścią każdej relacji.

Marcin Grabowski

Absolwent wydziału prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. W trakcie studiów wiceprzewodniczący sekcji prawa Własności Intelektualnej TBSP UJ. Od roku 2005 zajmuje się naukowo i zawodowo prawem własności intelektualnej. Uczestnik wielu konferencji i zebrań naukowych związanych z tematyką WI. Przedmiotem jego zainteresowań jest również mediacja i inne alternatywne metody rozwiązywania sporów.